Halina Ginowicz
Oddział Terapii Uzależnienia od Alkoholu w Łukowie

        Z każdym rokiem coraz więcej kobiet podejmuje terapię odwykową. Dziesięć lat temu kobiety stanowiły niespełna 10% ogółu pacjentów Całodobowego Oddziału Terapii Uzależnienia od Alkoholu w Łukowie, obecnie - blisko jedną trzecią. Kobiecie trudniej jest podjąć decyzję o terapii: na przeszkodzie nadal stoi wstyd, ona boi się słowa alkoholiczka, karzącego spojrzenia. Zapewne sama z potępieniem myśli o sobie, więc przypisuje takie intencje innym. Próbuje ukrywać przed światem swoje picie w stopniu znacznie większym niż mężczyzna.

        Jak pomóc, gdy już trafi do placówki terapeutycznej? Pacjentka jak naj­szybciej powinna zostać skontaktowana z terapeutą indywidualnym. Trzeba pamiętać, że na­tychmiastowe posyłanie na grupę, zanim poroz­mawiamy, jest błędem w sztuce. Najpierw terapeuta musi poznać swoją pacjentkę oraz zrozumieć specyfikę i złożoność jej problemów - bez tego leczenie nie będzie skuteczne. I nie tylko poznać, ale też okazać zrozumienie i wsparcie.
Właściwy klimat rozmowy w momencie przyjmowania do placówki pomaga pacjentce nieco zmniejszyć wstyd, a zwiększyć po­czucie bezpieczeństwa. Trzeba pomówić o toczących duszę lękach oraz udzielić wszel­kich niezbędnych informacji - wszystko to wzbudza nadzieje, że może na oddziale nie będzie tak strasznie.

Program terapeutyczny pacjentki powinny realizować taki sam, jak mężczyźni - na etapie podstawowym nauczyć się radzić sobie z głodem alkoholowym, roz­poznać uzależnienie i spróbować pogodzić się z tym - uznać, że nie jest w stanie kontrolo­wać swego picia. To są cele strategiczne.
        Jednak skupienie się na terapii bywa zakłócane przez różne ważne problemy osobi­ste, związane bezpośrednio z piciem, chociaż nie tylko. I właśnie te trudności stanowią o różnicy w podejściu do leczenia kobiet i męż­czyzn. Jakie to problemy? Bez wyjątku wszystkie pacjentki mają trudności w kontaktach damsko-męskich. Są samotne lub mimo że mają rodzinę - są jakby obok, tak się czują. Często wiedzą o innych kobietach w życiu swego partnera. Pragną czułości i cie­pła, czują się odrzucone i niezrozumiane. Mają zaburzone relacje z dziećmi. Wiele jest wśród nich współuzależnionych od swego pijącego męża. Są ofiarami przemocy fizycznej, psy­chicznej, seksualnej.

Typologia pacjentek uzależnionych. Znacznie w ostatnim czasie obniżył się dolny wiek przyjmowanych na leczenie: pojawiają się już uczennice ostatnich klas szkół średnich, studentki. Nieliczne z młodych pacjentek pracują. Najczęściej nie mają swoich chłopaków, a chciałyby bardzo. Piją zwykle w męskim to­warzystwie, w pubach, na dyskotekach, prefe­rują piwo. Traktują alkohol jako przepustkę do dorosłego życia, do dobrej zabawy, sposób na poznanie kogoś, z kim można chodzić, ba­wić się. Wiele z nich samotnie wychowuje dziec­ko - i nie jest to samotność z wyboru. Dekla­rują miłość do dzieci, ale nie bardzo wiedzą, jak ją okazywać. Zwykle przy dzieciach poma­ga ktoś z rodziny, matka albo siostra.
        Młode alkoholiczki mają konflikty z rodzicami. Okradają ich i oszukują, żeby mieć pie­niądze na alkohol. Wiele z nich ma za sobą aborcje. Nie radzą sobie z seksualnością: są gotowe pędzić za porywem serca i rzucać wszystko, rezygnować z tego, co ważne dla wizji miłości. Były oszukiwane i wykorzystywane przez mężczyzn, zdarzają się wśród nich ofiary gwałtów. Nie potrafią dbać o swo­je granice psychologiczne.
Wiele z nich ma ograniczoną władzę rodzicielską lub lada chwila może się to stać. Zwykle mają kuratora, który wiele robi, żeby zmotywować je do podjęcia terapii i próbuje nadzorować przebieg leczenia.
        Kolejna grupa to kobiety wykształcone, najczęściej w średnim wieku. Wiele z nich zajmuje ważne stanowisko w pracy zawodowej, sporo tu lekarek. Podejmują terapię motywowane lękiem, że mogą stracić pracę. Czasem leczenie jest warunkiem posta­wionym przez szefa. Zwykle już się coś zda­rzyło na gruncie zawodowym, co nadszarpnęło zaufanie do nich. Te kobiety nie radzą sobie ze stresem, przepracowaniem, rosnącymi wy­maganiami. Wyjeżdżają na terapię na drugi kraniec Polski, żeby nikt ich nie rozpoznał. Czasem jest to kolejna próba, po niepowodze­niach indywidualnej terapii odbywającej się najczęściej w zaciszu prywatnego gabinetu.
        Nie chcą zazwyczaj mówić do końca prawdy na temat swojego picia. Często angażują się w pomaganie innym pacjentkom, zwłasz­cza słabszym intelektualnie, wspierają je fi­nansowo. Wierzą w potęgę swego intelektu i w to, że na pewno teraz sobie poradzą. Są prze­cież lepsze od innych ludzi w tym miejscu, nie mają na swoim koncie takich strat. W związ­ku z tym w terapii - po początkowym zachły­śnięciu się i niemalże euforii - szybko spoczywają na laurach, zadawane prace wykonują bez szczególnego zaangażowania, tylko żeby nikt nie mógł się przyczepić. Właśnie pacjentki z tej grupy najszybciej mają nawroty zakończone sięgnięciem po alkohol.
Coraz więcej przychodzi kobiet w wieku przekwitania. W głębi serca uważają, że życie już poza nimi i nic ciekawego się nie zda­rzy. Zapijają przemijające życie i różne stra­ty: męża, dziecka, zdrowia, pracy. Leczą alkoholem dolegliwości związane z przeło­mem hormonalnym, bezsennością, niepoko­jem, problemami zdrowotnymi. Nie wiedzą, co począć z czasem, gdy są na rencie lub eme­ryturze. Mają na swoim koncie zwykle do­syć krótki okres picia, często poniżej roku i z reguły dokładnie pamiętają, kiedy zaczęło się intensywne picie. Wiele z nich naprzemien­nie stosuje leki z grupy benzodiazepin i alkohol. W liczbach bezwzględnych ich tzw. litraże (wyliczenie ilości alkoholu wypitego w trakcie uzależnienia - przyp. red.) są dosyć niskie. Inni pacjenci często im w tej sprawie niedowierzają. Do podjęcia terapii zmotywowane zostały przez swoje dorosłe dzieci, za­niepokojone tym, co obserwują. Nie mają czasu, a może też chęci, żeby pilnować mat­kę i dbać o jej bezpieczeństwo.
           Przychodzą też kobiety biedne, niewykształcone, o bardzo skromnych środkach do życia, często jest to zasiłek z opieki spo­łecznej. Pojawiają się na terapii z inicjaty­wy sądu rodzinnego lub kuratora. Bywają dowożone przez policję. To one najczęściej miewają problemy intelektualne. Przy­jeżdżają na oddział w najlepszych ze swoich bardzo skromnych ubrań, wiele z nich miesz­ka na wsi. Zwykle mają także pijącego męża, są ofiarami przemocy. Piją zazwyczaj bimber lub tanie alkohole z przemytu. Na ogół mają troje, czworo lub więcej dzieci, niekiedy część z nich jest umieszczona w placówkach opiekuńczo-wychowawczych.
        Bardzo wstydzą się, że zaniedbywały dzieci, płaczą. Pod koniec terapii pytają, co mogą zrobić, żeby mąż również odbył takie leczenie. Obserwacje potwierdzają, że trwałość ich abstynencji w znacznym stopniu zależy od tego, czy mąż także przestanie pić. Dlatego tak ważne jest, żeby rozpoznały swoje współuzależnienie i nauczyły się żyć własnym życiem.
        Te kobiety nie uczestniczą później w zajęciach dla absolwentów. Nie mają na bilet, żeby dojechać na oddział, biorą się za odra­bianie zaległości w pracach domowych. Pra­gną swoją pracowitością udowodnić całemu światu, że nie są takie złe, i oczywiście chcą odzyskać dzieci.
I kolejna grupa pacjentek: nie najmłod­sze i nie najstarsze, zawodowo nie wyróż­niają się niczym szczególnym, najczęściej są bezrobotne lub na rencie.
Takie są kobiety na odwyku.

Specyfika terapii kobiet. Jak z nimi pracować ? Zwyczajnie, jak z każdą uzależnioną osobą. Uzależnieniem wszak kierują te same nałogowe mechanizmy: trzeba roz­poznać uczucia stojące za chęcią picia, ilu­zje, które zaciemniały rzeczywistość, biegu­nowe obrazy własnego Ja, wypracować nową wizję życia. Wszystkie strategie i struktury - wyrażając się językiem strategiczno-strukturalnej psychoterapii uzależnień, opracowanej przez Jerzego Mellibrudę - są takie same zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet.
Specyficznie kobiecych problemów w psychoterapii uzależnienia nie jest wcale tak wie­le. Zaradzenie im można sprowadzić do kil­ku zaleceń.

• Należy przepracować wpływ picia alko­holu na funkcjonowanie w roli kobiety oraz na seksualność.
• Należy dokonać analizy wpływu picia na pełnienie roli matki i żony.
• Gruntem do pracy nad tymi problemami powinna być specjalnie stworzona grupa dla kobiet.
• W procesie diagnozowania należy zwrócić baczną uwagę na sposób i powód przyj­mowania leków, zwłaszcza uspokajających, nasennych, przeciwbólowych, w tym także tabletek od bólu głowy.
• Należy stworzyć okazję do zdobycia wiedzy na temat specyfiki rozkładania alkoholu przez organizm kobiety oraz wogóle na te­mat wpływu alkoholu na organizm kobiety. Należy poznać wpływ cyklów hormonalnych na uczucia, a tym samym pokazać kobietom potencjalnie niebezpieczne momenty z punk­tu widzenia nawrotów picia. Trzeba rozpocząć pracę w obszarze wstydu, a na dalszym etapie nad poczuciem winy. Pacjentki powinny także wiele dowiedzieć się o przemocy i licznych zjawiskach z nią związanych. Jeśli były ofiarami przemocy, co jest bardzo częste - należy to przepracować.
• Trzeba stworzyć okazję do rozmawiania o miłości, przyjaźni, odpowiedzialności, wyborach.
• Jeżeli pacjentka ma partnera alkoholika, powinna przyjrzeć się swojej relacji z nim pod kątem ewentualnego współuzależnienia.
• Na etapie terapii zaawansowanej warto, żeby placówka posiadała w swej ofercie trening umiejętności wychowawczych oraz trening asertywności.
• Ważne jest zachęcanie pacjentek do znalezienia takiej kobiety, która będzie towa­rzyszyła dalszemu trzeźwieniu i wspierała je. Samej jest zbyt trudno. Sponsorem ko­biety w AA nie powinien być mężczyzna.
• Powrót do zdrowia powinien być okresem spokoju, który pozwoli wsłuchać się w siebie. Trzeba zweryfikować swoje wybory. Kobiety nie powinny przez jakiś czas wchodzić w nowe związki, ani też zrywać starych. Przed doniosłą życiową decyzją warto rozpoznać swoje emocje i pragnienia, stworzyć so­bie przestrzeń. Dobra terapia służy zapocząt­kowaniu życia opartego na odpowiedzialności.
• Placówka zajmująca się psychoterapią uzależnienia od alkoholu powinna dostarczać podczas terapii wzorów konstruktywnego postępowania, służącego trzeźwemu życiu. Moż­na to osiągnąć na przykład poprzez zapraszanie do programu kobiet, które same kiedyś patologicznie piły, ale odniosły sukces w pro­wadzeniu trzeźwego życia. Mogą to być tak­że filmy, literatura, na przykład tematyczne numery pisma Świat Problemów.
• Należy bezpośrednio konfrontować pacjentki z realiami zachowań i sytuacji, w których się znajdują.
• Trzeba często przypominać, że psychoterapia nie działa w magiczny sposób - wy­maga intensywnej pracy i dużego zaangażo­wania oraz przestrzegania wielu zasad